AB'de tekstilde genişletilmiş üretici sorumluluğu ve gerçekte gerektirdikleri

Bu konuda birbirinin zıttı iki yanlış cevap dolaşımdadır. Biri, tekstil EPR'sinin hâlâ bir teklif olduğu ve beklenebileceğidir. Diğeri, AB'nin bir markanın bir kez tamamlayıp bitireceği tek bir kayıt oluşturduğudur. İkisi de yasal metinle on dakika bile ayakta kalmaz.

Ürün kapsamını, pazarı ve uygulama tarihlerini güncel mevzuat metninden kontrol edin. Projeye özgü yükümlülükleri yetkin bir danışmanla netleştirin.

Ne değişti, ne değişmedi

Söz konusu araç, atık hakkındaki 2008/98/EC sayılı Direktifi değiştiren, 10 Eylül 2025 tarihli (AB) 2025/1892 sayılı Direktiftir. Kabul edilmiş, yayımlanmış ve yürürlüktedir. Yapmadığı şey, bir üreticinin etkileşimde bulunacağı bir AB düzeyinde sistem yaratmaktır: bu bir direktiftir, bu yüzden Üye Devletlere kendi hukuklarına neyi koyacaklarını söyler.

Her iki tarihi de hesaplamak yerine metinden aktarmak daha doğrudur. Çerçeve genellikle Üye Devletlere iç hukuka aktarmak için yirmi ay, sistemleri çalışır hale getirmek için otuz ay verdiği şeklinde anlatılır; bu ayları yürürlüğe girişten itibaren saymak her iki durumda da bir gün erken bir tarihe götürür. Direktif tarihleri kendisi belirtir ve kullanılması gerekenler bunlardır. Tam metin EUR-Lex'te yer alır.

İki katman ve ayrımın konunun tamamı olma nedeni

AB katmanı neyin var olması gerektiğini söyler. Ulusal katman, bir üreticinin kayıt yaptırdığı, rapor verdiği ve ödeme yaptığı yerdir. Üst katmanda operasyonel hiçbir şey yoktur.

Direktif, Üye Devletlerin, yeni Ek IVc'de listelenen ürünlerden üreticileri sorumlu tutmasını ister, katkı paylarının neyi kapsaması gerektiğini belirler, her Üye Devletin bir sicil işletmesini ister, üreticilerin bir üretici sorumluluğu kuruluşuna yetki vermesini ister ve ücretlerin sürdürülebilirlik kriterlerine göre modüle edilmesini ister. Bunlar yirmi yedi yasama organına verilen talimatlardır.

Bundan çıkan sonuç, hatırlanmaya değer bir cümledir. Bir üretici, kapsanan ürünleri ilk kez piyasaya sunduğu her Üye Devlette kayıt için başvurur. Bu, Madde 22b(2)'dir ve tamamlanacak tek bir kaydın olmamasının nedeni de budur.

Çerçeve hangi ürünleri kapsıyor

Kapsam, ürünleri yalnızca tanımla değil, Kombine Nomanklatür (CN) koduyla listeleyen Ek IVc tarafından belirlenir. Giyim açısından durum nettir: 61. faslın (örme veya kroşe giyim eşyası ve giyim aksesuarları) tamamı ile 62. faslın (aynı ürünlerin örme veya kroşe olmayanları) tamamı listelenmiştir. Sıradan giysiler, yapısı gereği çerçevenin içindedir.

• Giyim eşyaları ve giyim aksesuarları, örme veya kroşe olan ve olmayan, tam fasıllar halinde
• Ev tekstili: yatak, sofra, banyo ve mutfak çamaşırları; battaniyeler ve seyahat örtüleri; perdeler, iç mekân storları ve perde volanları; diğer döşemelik eşyalar
• Ek'in listelediği türden başlıklar
• Giyilmiş giysiler ve diğer kullanılmış eşyalar
• Ek'in, ana kompozisyonu tekstil olmayan ürünleri kapsayan ikinci bölümünde deri giysi ve aksesuarları ile ayakkabılar

Ek'in birinci bölümü, dikkatle okunmaya değer bir koşul taşır: tekstil ürünlerini ve giyim eşyalarını, ev kullanımı için veya bu tür ürünlerin doğası ve kompozisyonu bakımından ev kullanımına yönelik olanlara benzediği diğer kullanımlar için kapsar. Bu test, ürünün ne olduğuyla ilgilidir, kimin satın aldığı veya hangi kanaldan satıldığıyla değil. İçinde, bir işletmeye satıldığı için bir giysiyi muaf tutan hiçbir şey yoktur.

CN tabanlı bir Ek'in pratik bir sonucu şudur: ulusal bir sicile kayıt, o pazara sürmeyi planladığınız ürünlerin CN kodlarının belirtilmesini gerektirir; bu yüzden birinin ürün gamını sınıflandırması gerekir. Bu bir gümrük sınıflandırma işidir ve bu rehber bunu yapmaya çalışmaz. Komisyon, Ek IVc'yi Kombine Nomanklatürle uyumlu tutmak için delege tasarruflar da kabul edebilir; bu yüzden liste dondurulmuş değildir.

Siciller ve kaydın içerdiği şeyler

Her Üye Devlet bir üretici sicili kurar ve bir üreticinin kapsanan ürünleri ilk kez piyasaya sunmasına, ancak o üretici veya yetkili temsilcisi orada kayıtlıysa izin verebilir. Bu yüzden kayıt, sonradan tamamlanan bir formalite değil, satışın ön koşuludur.

Komisyon, 17 Nisan 2027'ye kadar kayıt için uyumlaştırılmış bir format oluşturan uygulama tasarrufları kabul edecektir. Ulusal sicillere uygulanan ortak bir format gerçek bir kolaylıktır ama ortak bir sicil değildir: başvuru yine de her Üye Devlete ayrı ayrı yapılır.

Çerçeveyi bir pazarın dışında yerleşik satıcılara karşı uygulanabilir kılan şey de sicillerdir. Pazaryerlerine ve sipariş karşılama sağlayıcılarına bunlara ücretsiz erişim verilir ve bir satıcının mallarını satışa sunmadan ya da depolamadan önce o satıcının kaydını kontrol etmekten sorumlu tutulurlar; bu da kaydı kâğıt üzerindeki bir yükümlülükten ticaretin bir koşuluna dönüştürür. Bunun nasıl işlediği ve başka bir ülkeden satış yapan bir işletme için ne anlama geldiği üretici kimdir sayfasında anlatılır.

Katkı payları neyi karşılar

Buna geri dönüşüm vergisi demek, ifadenin iki yarısında da yanılmaktır. Bu bir vergi değildir (burada anlatılan ulusal sistemlerde bir devlete değil, bir sistem operatörüne ödenen bir katkı payıdır) ve yalnızca geri dönüşümü finanse etmez.

• Yeniden kullanıma hazırlık ve geri dönüşüm için ayrı toplama dahil, kullanılmış ve atık haline gelmiş kapsanan ürünlerin toplanması
• Toplananın ayrıştırmaya taşınması
• Ayrıştırma, yeniden kullanıma hazırlama, geri dönüşüm, diğer geri kazanım ve bertaraf ile toplama sistemi içinde sosyal ekonomi kuruluşlarının yaptığı eşdeğer iş
• Toplanan karışık belediye atığının kompozisyon araştırması
• Sürdürülebilir tüketim, atığın önlenmesi, yeniden kullanım, onarım, geri dönüşüm ve bertaraf konularındaki kampanyalar dahil bilgilendirme
• Yetkili makamlara veri toplama ve raporlama
• Elyaftan elyafa geri dönüşümü büyütme hedefi belirtilerek, ürün tasarımı ile atığın önlenmesi ve yönetimi konusunda araştırma ve geliştirme desteği

Direktif bunu ilke olarak da sınırlar: kapsanan maliyetler, o hizmetleri maliyet açısından verimli şekilde sağlamak için gerekli olanı aşmamalı ve ilgili aktörler arasında şeffaf biçimde belirlenmelidir. Üye Devletler ayrıca, üreticilerin ayrı toplama yerine karışık belediye atığında son bulan kapsanan ürünlerin maliyetini karşılamasına karar verebilir.

Üretici sorumluluğu kuruluşları

Bir üretici sorumluluğu kuruluşu, üreticiler adına üretici yükümlülüklerinin yerine getirilmesini, mali olarak veya mali ve operasyonel olarak organize eden bir tüzel kişi olarak tanımlanır. Bu Direktif uyarınca Üye Devletler, üreticilerin yükümlülüklerini yerine getirmek için böyle bir kuruluşa görevlendirmesini sağlayacaktır; bu yüzden çerçevenin öngördüğü yol kolektif yoldur.

Bu kuruluşlar bir yetkili makamdan yetkilendirme gerektirir ve Üye Devletin belirlediği kriterlere göre atık yönetimi ve sürdürülebilirlik konusunda uzmanlıklarını göstermek zorundadır. Bu yetkilendirme, onları nasıl okuduğunuz açısından önemlidir.

Eko-modülasyon

Katkı payları, ürünlerin ağırlığına ve uygun olduğunda miktarına dayandırılacak, ardından modüle edilecektir. Neye göre modüle edildikleri belirlidir: tekstil atığını önlemeyle ve atık hiyerarşisine uygun şekilde işlemeyle en ilgili, ekotasarım tüzüğü kapsamında kabul edilen ekotasarım gereksinimleri, ilgili ölçüm metodolojileriyle birlikte, veya uyumlaştırılmış sürdürülebilirlik kriterleri belirleyen başka bir AB hukuku.

Üye Devletler ayrıca, ortaya çıkan ürün ömrüne, ürünün ilk kullanıcısının ötesindeki kullanım ömrüne ve döngüyü kapatmaya katkısına dayanarak, ultra hızlı ve hızlı moda uygulamalarını hedefleyen bir modülasyon da isteyebilir. Bu bir gereksinim değil, takdir yetkisidir ve ulusal sistemlerin ayrışacağı en net noktalardan biridir.

Adını koymaya değer bir tuzak. Bir sürdürülebilirlik sertifikasına sahip olmak, bir katkı payını otomatik olarak azaltmaz. Ulusal bir sistem, ücretleri kendi tanıdığı kriterlere göre azaltır; bir sistem belirli bir sertifikayı açıkça tanımadıkça, ona sahip olmak katkı payı konusunda hiçbir şeyi değiştirmez. Sertifikasyonun neyi gösterip neyi göstermediği sertifikasyon iddialarının doğrulanması sayfasında ele alınır.

İki canlı ulusal sistem ve anlaşmazlıklarının nedeni

Bunu tek bir AB yükümlülüğü olarak ele almaya karşı güçlü bir argüman, iki Üye Devletin yıllardır tekstil EPR'si yürütüyor olması ve neyin kapsandığı konusunda anlaşmamalarıdır. İkisi de burada AB kuralları olarak değil, ulusal örnekler olarak anlatılır.

Fransa

Fransa, Direktiften çok önce beri bir tekstil, ev tekstili ve ayakkabı sistemine sahiptir; bu sistem, atığın önlenmesi ve döngüsel ekonomi yasasıyla çerçevelenmiş ve mevcut dönem için bir dizi işletme spesifikasyonunda detaylandırılmıştır. Akredite sistem operatörü Refashion, bakanlıklararası bir kararnameyle onaylanmıştır ve sektör için üyelik, beyan ve katkı paylarını yürütür.

• Kimin kapsandığı ulusal bir testle ifade edilir: sistem, piyasaya süreni, son tüketicilere yönelik kapsanan bir ürün için Fransız KDV'sini ilk kez fatura eden şirket olarak tanımlar. Bu Fransız sistem mantığıdır, AB tanımı değildir.
• Adı geçen kategoriler, kendi adı veya markası altında satış yapan üreticiler veya üretimi yaptıran firmalar, ithalatçılar, private label distribütörleri ve yurt dışında yerleşik olanlar dahil çevrimiçi satıcılar veya pazaryerleridir.
• Pazaryerlerinin kendi yükümlülüğü vardır: bir üçüncü taraf satıcının benzersiz kimlik numarasını almak veya o satıcının ürünlerini kendileri beyan etmek.
• Ürünler bağışlandığında bile sayılır. Sistem, çalışanlara verilenler dahil profesyonel veya promosyon bağlamında bağışlanan malları ve personele yapılan satışları kapsar.
• Yalnızca profesyonel kullanım için amaçlanan ürünler, tamamen deriden veya doğal kürkten yapılmış giysiler ve tamamen ikinci el malzemelerden üst dönüşümle (upcycling) üretilmiş ürünlerle birlikte hariç tutulanlar arasında verilir.
• Modülasyon aktiftir ve değişmektedir. Ağustos 2026'da çıkarılan bir kararname, endüstriyel ve ticari uygulamalara bağlı dayanıklılıkla ilişkili bir ceza getirdi; yöntemi yayımlanmıştır.

Hollanda

Hollanda sistemi 1 Temmuz 2023'ten beri yürürlüktedir ve ulusal denetim kurumu tarafından denetlenir. Kapsamı, Fransa'dan keskin şekilde ayrıldığı noktadır.

• Tüketici giysisi, iş kıyafeti ve sofra, yatak ve ev çamaşırı gibi ev tekstili kapsanır. İş kıyafeti açıkça belirtilir.
• Ayakkabı şu anda kapsanmamaktadır. Hükümetin ikinci döngüsel tekstil politikası programı, ayakkabının 2027'de beklenen şekilde sisteme dahil edileceğini duyurmaktadır.
• Kararname yeni üretilmiş ürünlere uygulanır, bu yüzden yeniden kullanım için hazırlanmış ikinci el tekstil satıcıları bunun dışında kalır.
• Üreticiler ulusal makama bildirimde bulunur ve ardından önceki yıl hakkında yıllık rapor verir. Ağustos 2026'dan itibaren, atılan ürünlerin toplanması, yeniden kullanımı ve geri dönüşümü hakkında da bilgi vermeleri gerekir.
• Kolektif bir kuruluşa katılmak şu anda bir tercihtir, tek yol değildir ve birden fazla kuruluş faaliyet göstermektedir. Katılan bir üreticinin bildirimi ve raporlaması o kuruluş tarafından yürütülür.
• Ücretsiz iade mümkün olmalıdır. Üreticiler, tüketicilerin kullanılmış tekstilleri yıl boyunca ücretsiz olarak teslim edebilmesini sağlamalıdır ve yöntemi kendileri seçebilir.

Ayrı toplama farklı bir yükümlülüktür

Aynı atık direktifine yapılan daha önceki bir değişiklik, Üye Devletlerin 1 Ocak 2025'e kadar tekstil için ayrı toplama kurmasını zaten şart koşmuştu. Bu yükümlülük genellikle sanki üretici sorumluluğu erken gelmiş gibi anılır. Öyle değildir.

Bir marka, 2025'ten beri ayrı toplamanın olduğu bir Üye Devlette olabilir ve orada henüz hiçbir üretici yükümlülüğü olmayabilir, çünkü ikinci sütun henüz gelmemiştir. Tersi ise Fransa ve Hollanda'nın gösterdiğidir: her iki sütun da yıllardır yürürlüktedir.

Geri alma ve neyi karşılamadığı

Gönüllü geri alma iyi bir şeydir ve uygunluk değildir. Mağazalarında bir toplama kutusu işleten bir marka, bu sayede hiçbir yere kayıt yaptırmamış, hiçbir şey raporlamamış veya bir sisteme katkıda bulunmamış olur; bu ikisi bir sürdürülebilirlik raporunda asla birbirine karıştırılmamalıdır.

Çerçeve, her markanın kendi tezgahından giysi kabul etmesini de gerektirmez. Direktif, toplama sistemini, malzeme kompozisyonu, durumu, markası veya kökeni ne olursa olsun kapsanan ürünleri toplamak zorunda olan sistem kuruluşlarının eline bırakır. Bir üreticinin fiziksel iade noktaları konusunda ne yapması gerektiği ulusal bir sorudur (örneğin Hollanda sistemi, üreticilerin yöntemi kendilerine bırakarak ücretsiz bir iade yolunun var olmasını sağlamasını ister).

Bunun bittiği ve diğer rejimlerin başladığı yer

Her birinin kendi kapsamı, kendi sorumlu tarafı ve kendi kanıtı vardır. Birini karşılamak diğerlerinden hiçbirini cevaplamaz.

• Ürün güvenliği, giysinin güvenli olup olmadığını sorar ve giysi için GPSR sayfasında ele alınır. Onun iktisadi işletmeci rolleri farklı bir düzenlemede tanımlanır ve bu düzenlemeye aktarılmaz.
• Kimyasal uygunluk, üründe ne olduğunu sorar; bkz. kimyasal uygunluk. Sorunsuz bir test raporu, ömür sonu sorumluluğu hakkında hiçbir şey söylemez.
• Tekstil etiketlemesi, ürünün ne belirtmesi gerektiğini sorar ve AB etiketleme uygunluğu sayfasında ele alınır. Bir elyaf kompozisyonu etiketi bir kayıt değildir.
• Ambalaj, ayrı raporlaması olan ayrı bir rejimdir ve ürün ağırlığı ambalaj ağırlığı değildir. Paketleme mekaniği paketleme spesifikasyonunda yer alır.
• Ekotasarım, ürünün nasıl tasarlandığını sorar. Modülasyon kriterleri buradan geldiği için burada kesişir, ama farklı yükümlülükleri olan farklı bir tüzüktür ve bir dijital ürün pasaportuyla aynı şey değildir.
• Üretici sorumluluğu, ürün atıldığında kimin ödeyeceğini sorar. Bu sayfa budur. Satılmamış stokun bir tüketiciye hiç ulaşmadan önce yok edilip edilemeyeceğini, geri dönüşümün bir çözüm değil bir imha olarak ele alındığı yerde, başka bir kural yönetir; bkz. satılmayan giysinin imhasının yasaklanması.

Bir pazara sunmadan önce

Sık atlanan bir soru birincisidir. "AB'de satış" bir pazar konumu değildir; pazar konumu Üye Devlettir. Aynı hoodie, tek bir çerçeve altında üç ülkede farklı cevaplar üretebilir ve bu, çerçevenin bir başarısızlığı değil, tasarlandığı gibi çalışmasıdır.