AB'de satılmamış giysiler imha edilebilir mi?

Bu kuralın birçok özeti tek bir şeyi ciddi biçimde yanlış anlatır; bu da operasyonel açıdan asıl önemli olan şeydir. AB'nin satılmamış giysilerin düzenli depolama sahasına ya da yakmaya gönderilmesini yasakladığı ve bunun yerine geri dönüşümün sorunu çözdüğü izlenimi verilir. Tüzüğün kendi tanımına göre, satılmamış kapsamdaki bir giysiyi geri dönüştürmek imhanın ta kendisidir.

Ürün kapsamını, pazarı ve uygulama tarihlerini güncel mevzuat metninden kontrol edin. Projeye özgü yükümlülükleri yetkin bir danışmanla netleştirin.

Kural nedir ve ne zamandan beri yürürlüktedir

Bu yükümlülük, Sürdürülebilir Ürünler için Ekotasarım Tüzüğü'nde, yani (AB) 2024/1781 sayılı Tüzükte, satılmamış tüketici ürünlerinin imhası başlıklı bir bölümde yer alır. Asıl hüküm cümlesi kısadır: 19 Temmuz 2026'dan itibaren, Ek VII'de listelenen satılmamış tüketici ürünlerinin imhası yasaktır.

Bu, bir teklif değil yürürlükteki bir mevzuattır; kuralı uygulanabilir kılan istisnalar, tam olarak yasağın kendisiyle aynı gün yürürlüğe girmiştir. Çerçeve tüzüğü EUR-Lex üzerindedir; istisna tüzüğü de onun yanındadır.

Birçok kişiyi şaşırtan tanım

Tüzük, imhayı bir ürüne kasıtlı olarak zarar verilmesi ya da ürünün atık olarak elden çıkarılması şeklinde tanımlar; tek istisna, ürünü yalnızca yeniden kullanıma hazırlama için teslim etmek amacıyla (yenileştirme ya da yeniden üretim dahil) elden çıkarmaktır. Geri kalan her şeyi belirleyen, bu tek istisnadır.

İstisna dar ve özeldir. Geri dönüşüm, diğer geri kazanım türleri ve bertaraf, hepsi yasaklı tarafta yer alır.

Yeniden kullanıma hazırlama ve geri dönüşüm, AB atık hukukunda farklı işlemlerdir; Ekotasarım Tüzüğü kendi tanımını yazmak yerine bu anlamları oradan alır. Yeniden kullanıma hazırlama, ürünün kendisinin tekrar kullanıma dönmesi için kontrol edilmesi, temizlenmesi ya da onarılması demektir. Geri dönüşüm, atığın malzemelere ya da ürünlere yeniden işlenmesi demektir. Yalnızca birincisi kapsam dışı bırakılır.

İleri dönüşümün (upcycling) burada hukuki bir kategori olmamasının nedeni de budur. Tüzük bu sözcüğü kullanmaz ve bir işlemi ileri dönüşüm olarak adlandırmak, tanımın hangi tarafına düştüğü hakkında hiçbir şey söylemez. Önemli olan, ürüne fiziksel olarak ne olduğudur: giysinin kendisi tekrar kullanıma dönsün diye kontrol edilip edilmediği, temizlenip temizlenmediği ya da onarılıp onarılmadığı; yenileştirilip yenileştirilmediği ya da yeniden üretilip üretilmediği; ya da parçalarına ayrılıp malzemelere yeniden işlenip işlenmediği. Aynı proje bunlardan herhangi biri olabilir ve üzerindeki etiket bunu belirlemez.

Bunların hiçbiri geri dönüşümün kötü olduğu anlamına gelmez. Bir istisna uygulandığı için imhanın hukuka uygun olduğu durumlarda bile atık hiyerarşisi sonrasını belirlemeye devam eder ve Komisyonun kendi gerekçesi, geri dönüşümün diğer geri kazanım ya da bertaraf yöntemlerine göre tercih edilir olmaya devam ettiğini kabul eder. Buradaki nokta daha dar ve tamamen pratiktir: geri dönüşüm, yasağı dolanmanın bir yolu değildir ve satılmamış stoku geri dönüştürmeye karar vermek, aşağıdaki analizi yapma ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Hangi ürünler kapsanıyor

Tüzüğün Ek VII'si, imhası yasak olan ürünleri ürün koduna göre listeler. Giyim için bu liste kendi kategorisi içinde geniş, dışında dardır.

• Örme ya da tığ işi giyim eşyaları ve giyim aksesuarları: bölümün tamamı
• Örme ya da tığ işi olmayan giyim eşyaları ve giyim aksesuarları: bölümün tamamı
• Deri ya da terkip deriden giyim eşyaları ve giyim aksesuarları
• Ekin listelediği türden şapkalar ve diğer baş giyim eşyaları
• Ekin listelediği başlıklar genelinde ayakkabılar

Dolayısıyla doğru tanım, tekstil imhasına ilişkin bir yasak değil, satılmamış giyim eşyaları, giyim aksesuarları ve ayakkabıların imhasına ilişkin bir yasaktır. Ev tekstili bunun dışındadır. Komisyon, delege bir işlemle ürün ekleyebilir; bu yüzden liste kalıcı değildir, ama bugün itibarıyla durum budur.

Bu, satılmamış bir tüketici ürünü mü?

Doğru ürün bölümünde olmak gerekli ama yeterli değildir. Yasak satılmamış tüketici ürünlerine uygulanır ve bu ifadenin her iki yarısı da gerçek bir işlev gören tanımlı terimlerdir.

Aynı dikkat, fabrika tarafı için de tersinden geçerlidir. Bir imalatçının deposundaki fazla üretim, reddedilen ürünler ve iptal edilen sipariş stoku otomatik olarak satılmamış tüketici ürünü değildir; olup olmadığı, malın ne olduğuna, bitmiş bir tüketici ürünü olup olmadığına ve onunla kimin ne yaptığına bağlıdır. Üretim atığı ve kesim artıkları tamamen farklı bir konudur.

Geliştirme numuneleri de aynı belirsiz alanda durur ve iki yönde de varsayılmamalıdır. Numune odasındaki bir giysi otomatik olarak satılmamış bir tüketici ürünü değildir, ama otomatik olarak tanımın dışında da değildir: cevap, her şey için geçerli olan aynı testlere bağlıdır: bir bileşen ya da ara aşama değil de öncelikle tüketiciler için tasarlanmış bitmiş bir ürün olup olmadığı ve onunla gerçekte ne yapıldığı. Hiçbir zaman satılabilir bir ürün olmamış bir fit numunesi ile onaylanmış bir koleksiyondan artan bir satış temsilcisi numunesi açıkça aynı şey değildir ve ikisinin de kendine özgü bir kuralı yoktur.

Hangi şirketler ve ne zamandan itibaren

Yasak, aynı paragrafa yazılmış bir işletme büyüklüğü yapısıyla ifade edilir ve tarihler nettir.

• Mikro ve küçük işletmelere uygulanmaz.
• Orta büyüklükteki işletmelere 19 Temmuz 2030'dan itibaren uygulanır.
• Geri kalan herkes 19 Temmuz 2026'dan beri kapsamdadır. Komisyonun bu kalan grup için kendi kısaltması büyük işletmelerdir.

İki dolanma karşıtı özelliğin bilinmesinde fayda var, çünkü bunlar mevcut istisnaların kesin bir konum olmadığı anlamına gelir. Birincisi, yasağa tabi olmayan bir işletmeci, kendisine tedarik edilen satılmamış tüketici ürünlerini yasağı dolanma amacıyla imha edemez; bu, genel bir tedarik zinciri sorumluluğu değil, amaca dair bir kuraldır. İkincisi, Komisyon; mikro ve küçük işletmelerin yasağı dolanmak için kullanılabileceğine dair yeterli kanıt bulunduğunda, yasağı ya da ayrı açıklama yükümlülüğünü bu işletmelere de genişletme yetkisine sahiptir.

Önleme, bütün bunlardan önce gelir

Aynı bölümdeki bir hüküm gözden kolayca kaçar ve yasaktan daha geniş biçimde uygulanır. İktisadi işletmecilerin, satılmamış tüketici ürünlerini imha etme ihtiyacını önlemesi makul olarak beklenebilecek gerekli önlemleri alması zorunludur.

Bu yükümlülük, yasağın ve açıklama yükümlülüğünün içindeki işletme büyüklüğü istisnaları olmadan kaleme alınmıştır ve ek listesiyle sınırlı değildir. Bir kontrol listesi değil genel bir ilkedir ve bir politika belgesiyle karşılanmaz; ama bunun anlamı, çerçevenin ilk sorusunun stok oluştuktan sonra onunla ne yapılacağı değil, stokun neden var olduğudur.

Tarama sırası

Kavramsal bir tarama akışıdır, belirli bir stok kalemi için hukuki bir belirleme değildir. Sıra önemlidir: bu soruların üçü, herhangi bir istisna değerlendirilmeden önce analizi sona erdirebilir.

Bunları sırayla ele almanın pratik değeri, ilk üçünün cevaplamasının ucuz ve genellikle belirleyici olması, dördüncüsünün ise ticari işin çoğunun bulunduğu yer olmasıdır. Yasal satışa devam etmek, başka bir kanaldan yeniden satmak, onarmak, yenileştirmek ve bağışlamak, ürünü kullanımda tutan yolların hepsidir ve hiçbiri yasağı hiç devreye sokmaz.

Bunların birçoğu yalnızca stok sahibinin cevaplayacağı sorular değildir. Tüketici ürünü statüsü ve işletme büyüklüğü işletmeyle ilgili sorulardır, fizibilite soruları genellikle giysiyi üreten tarafa aittir ve bir istisnanın gerçekten karşılanıp karşılanmadığı, zaman baskısı altında bir kanaat kararı değil, danışmanlık gerektiren türden bir sorudur.

İstisnalar ve her birinin gerektirdiği şey

Delege tüzük, listelenmiş satılmamış bir tüketici ürününün imha edilebileceği on durumu ortaya koyar. Bunların her biri koşulludur ve tüzük bu noktayı yapısal olarak vurgular: imhaya belgelerin sunulabilmesi koşuluyla izin verilir.

Bağış yolu tali bir yoldur, genel kural değildir

Bir istisna, bağlamından koparılarak sıkça alıntılanır. Bu istisna, ürünün bağış için sunulup kabul edilmemesi hâlinde imhaya izin verir; bu sunum, ya doğrudan Birlik içinde bulunan en az üç uygun sosyal ekonomi kuruluşuna ya da işletmecinin kendi web sitesinin kolay erişilebilir bir sayfasında, en az sekiz haftalık bir süre boyunca yapılmış olmalıdır.

Bu koşul yalnızca önceki durumların hiçbiri geçerli değilse uygulanır. Bu, güvenli, uyumlu, hasarsız, onarılabilir ve üzerinde bir yük bulunmayan; yani gerçekten kullanılabilecek olan stok için tali bir yoldur. Her giysi için evrensel bir imha öncesi ritüel değildir ve satılmamış giysilerin bağışlanması hukuki bir zorunluluk değildir. Bunu sadece üç hayır kurumu ve sekiz hafta olarak aktarmak, hem kapsamını hem de sıradaki konumunu yanlış tanımlar.

Bir kalite sorunu bir izin belgesi değildir

Giyim programlarının kuralla sık karşılaşacağı ve istisnaları fazla geniş yorumlama isteğinin güçlü olduğu yer burasıdır. Bunlardan ikisi kusurlarla ilgilidir ve ikisi de malların tam fiyattan satılabilir olup olmadığı değil, teknik fizibilite etrafında kaleme alınmıştır.

• Yanlış ya da uygun olmayan bir etiket genellikle bir yeniden etiketleme işidir. Bunun mümkün olup olmadığı, yeniden etiketlemenin can sıkıcı olup olmadığıyla değil, giysi ve konstrüksiyonla ilgili bir sorudur.
• Yanlış yerleştirilmiş ya da hatalı bir baskı ya da nakış, bir fizibilite sorusu ve belki bir marka sorusu doğurur, ama ikisi de ürünün birinci kalite olarak satılamaması gerçeğiyle cevaplanmaz.
• Tolerans dışı ton farkı, hukuki olmadan önce estetik ve sözleşmesel bir sorundur. Bunun nedeni ve toleransların ne için olduğu boya partisi ton farkı sayfasında anlatılır.
• Bir ölçü hatası onarılabilir olabilir, başka bir pazarda ya da kanalda satılabilir olabilir ya da bir kusur istisnasının kapsamına girebilir; ama yalnızca fizibilite sorusu gerçekten sorulduktan sonra.
• Gerçekten güvensiz ya da uygunsuz mallar farklı bir konudur ve önce güvenlik gelir. Tehlikeli ürün ve uygunsuzluk istisnalarının var olma nedeni budur; bkz. hazır giyimde GPSR.

Aynı disiplin markalamaya da uygulanır. İptal edilen kurumsal stok üzerindeki müşteri logoları, tek başına imhaya izin vermez; ilgili istisna, korunan ya da uygunsuz özelliği çıkarmanın ya da kalıcı olarak gizlemenin teknik olarak mümkün olup olmadığını sorar. Fikri mülkiyete dayalı bir yol da, malları piyasadan uzak tutmaya yönelik ticari bir tercih değil, gerçek bir kesinleşmiş ihlal ya da gerçek bir süresi dolmuş sözleşmesel kısıtlama gerektirir. Altında yatan hakların neye benzediği tasarım sahipliği ve gizlilik ve münhasırlık sayfalarındadır.

Belgeleme ve kimsenin beklemediği beyan

Belgelerin sunulması sonradan yapılacak bir görev değil her istisnanın bir koşulu olduğundan, kanıt karar anında zaten var olmalıdır.

Açıklama farklı bir hükümdür

İlişkili amaçlar, farklı işleyiş. Birinin dışında olmak, diğeri hakkında hiçbir şey söylemez.

Yasağın yanı sıra, satılmamış tüketici ürünlerini doğrudan ya da kendi adlarına başka biri aracılığıyla atan işletmeciler, en azından web sitelerinin kolay erişilebilir bir sayfasında; yıl içinde tür ya da kategoriye göre atılan miktar ve ağırlığı, gerekçeleri ve dayanılan istisnayı, yeniden kullanıma hazırlamaya, geri dönüşüme, diğer geri kazanıma ve bertarafa giden oranları ve imhayı önlemek için alınan ve planlanan önlemleri açıklamak zorundadır.

Bu yükümlülük, yasağın kullandığı ek listesiyle sınırlı değildir. Ayrıca aynı işletme büyüklüğü yapısını taşır: mikro ve küçük işletmelere uygulanmaz, orta büyüklükteki işletmelere 19 Temmuz 2030'dan itibaren uygulanır; ve bir talep üzerine otuz gün içinde Komisyona ya da ulusal bir makama destekleyici bilgi sağlama yükümlülüğüyle birlikte gelir.

Bir pratik nokta daha: uygulama tüzüğü, açıklama kategorilerini ürün koduna göre yasağın listesinden daha kaba bir düzeyde sınırlar; ayrıca ürünleri daha ince ayrıntıyla sınırlayan ayrı bir eki vardır. Bu ek, aralarında çantaların da bulunduğu, yasak tarafından hiç kapsanmayan malları içerir; bu da iki hükmün asla tek bir şeymiş gibi okunmaması gerektiğinin bir başka nedenidir.

Tarihler, sırasıyla

Bunlardan yalnızca bazıları şirketler için yükümlülük yaratır. Komisyonun kendi raporlama görevi ayrı işaretlenmiştir.

Komisyon, ayrı olarak, işletmecilerin açıkladıklarından yararlanarak 19 Temmuz 2027'ye kadar ve bundan sonra her otuz altı ayda bir, satılmamış tüketici ürünlerinin imhasına ilişkin birleştirilmiş bilgiyi yayımlamakla yükümlüdür. Bu, Komisyona ait bir görevdir ve aynı zamanda yasak listesine ürün eklenmesi için kanıtın birikeceği mekanizmadır.

Sınırları belirli bir örnek olarak Fransa

Fransa'nın, bu çerçeve var olmadan önce de satılmamış gıda dışı ürünlere ilişkin ulusal kuralları vardı ve Haziran 2026'da Komisyon, daha talepkâr ulusal önlemlerin sürdürülmesine ilişkin Antlaşma usulü kapsamında, belirlenmiş daha katı Fransız hükümlerini onayladı. İki şey onaylandı, biri reddedildi.

• Fransa, ulusal kurallarını orta büyüklükteki işletmelere uygulayabilir; ek listesindeki ürünler için bu, 19 Temmuz 2030'a kadar geçerlidir, böylece mevcut yükümlülükleri AB yasağı bu işletmelere ulaşana kadar boşluksuz sürer.
• Fransa, ulusal kurallarını ek listesi dışındaki tüketici ürünlerine de uygulayabilir; eşdeğer ya da daha katı uyumlaştırılmış AB kuralları bunları kapsayana kadar ve kapsamadığı sürece.
• Bildirimin, tüketici ürünü olmayan ürünlerle ilgili kısmı kabul edilemez bulunarak reddedildi, çünkü AB çerçevesinin bu bölümü tüketici ürünleriyle ilgilidir.

Bu nerede biter, diğer kurallar nerede başlar

• Tekstilde genişletilmiş üretici sorumluluğu, ulusal bir pazara sunulan ürünler için ömür sonu yönetimini kimin finanse edip organize ettiğini sorar. Bu kural ise, belirli bir satılmamış ürünün hiç imha edilip edilemeyeceğini sorar. Ürün listeleri farklıdır, geri dönüşüme yaklaşım da öyle: EPR katkı payları, tüketim sonrası tekstiller için geri dönüşümü meşru bir atık yönetimi yolu olarak finanse ederken, satılmamış kapsamdaki bir giysiyi geri dönüştürmek burada imha sayılır. Farklı aşama, farklı soru; bkz. AB tekstil EPR'si.
• EPR üretici tanımı buraya aktarılmaz. Bu bölüm, kendi tüzüğünde imalatçıyı, yetkili temsilciyi, ithalatçıyı, dağıtıcıyı, bayiyi ve sipariş karşılama hizmeti sağlayıcısını kapsayacak şekilde tanımlanan iktisadi işletmeci terimini kullanır. Bir EPR üreticisini belirlemek ayrı bir çalışmadır; bkz. üretici kimdir.
• Ürün güvenliği, bir istisnanın da dayandığı, malların tehlikeli olup olmadığına karar verir. Yeniden kullanım öncelikli akıl yürütme, güvenliğin önüne asla geçmez; bkz. hazır giyimde GPSR.
• Dijital ürün pasaportları ve tekstil ekotasarım şartları giysiler için henüz mevcut değildir. Ekotasarım Tüzüğünün, herhangi bir pasaport dahil ürün yükümlülükleri, yalnızca bu tüzük kapsamında kabul edilen bir delege işlemle kapsanan ürünler için geçerlidir ve tekstil için henüz hiçbiri kabul edilmemiştir. Bu bölümün ve genel olarak pasaport altyapısının var olması, giysiler için bir zorunluluk yaratmaz.
• Ambalaj kendi rejimine sahiptir ve içindeki giysinin imha edilip edilemeyeceğine karar vermez. Bkz. ambalaj spesifikasyonu.

Bir fabrika ne yapabilir, ne yapamaz

Bir imalatçı, bir markanın satılmamış stokuna ne olacağına karar veren taraf değildir ve kimsenin uygunluğunu teyit edemez. Yapabileceği şey, bu soruların birçoğunun dayandığı gerçekleri sağlamaktır ve istenirse bunu hızla yapabilir.

Başvurulmadan önce kapatılması gereken bir kestirme yol: teslimat koşulu bu soruyu cevaplamaz. FOB, FCA, DDP ya da başka herhangi bir Incoterms kuralı, taşıma, maliyet ve riski satıcı ile alıcı arasında paylaştırır ve bu bölüm kapsamında hangi tarafın yükümlülük taşıdığına karar vermez. Incoterms'in gerçekte neyi belirlediği ve neyi açık bıraktığı ödeme koşulları ve Incoterms sayfasındadır.

Sol sütun için faydalı an, stok oluşmadan öncesidir. İptal edilen bir sipariş, bir fazla üretim ya da başarısız bir parti, yeniden işleme fizibilitesi ve markalamanın çıkarılması hakkındaki sorular mallar hâlâ fabrikadayken cevaplanırsa, bir yıl sonra bir depoda cevaplanmasından çok daha kolay biçimde kullanımda tutulabilir hâle gelir.